تاریخچه آسانسور در جهان و ایران
تاریخچه آسانسور و بالابر و استفاده از آن به سال ها قبل از میلاد مسیح برمی گردد، یعنی بیش از هزار سال پیش! با توجه به این قدمت، می توان نتیجه گرفت که جابجایی و حمل و نقل عمودی یکی از نیازهای مهم و اولیه انسان ها بود. بالابر یکی از ابتدایی ترین دست سازه های بشر است و اولین استفاده ای که از آن کردند، برای بیرون آوردن آب از داخل چاه بود. بعد از آن برای رفع نیاز سنگ چرخ که یک بالابر بسیار ساده به شمار می رفت را اختراع کردند تا برای بیرون کشیدن آب و حتی انسان از اعماق زمین کمک کننده باشد.
ایده ساخت اولین بالابر توسط ارشمیدس، شکل گرفت. شهرت و معروفیت او به دلیل اختراع ” پیچ ارشمیدس و کشف قانون هیدرواستاتیک” است.
اما شاید خیلی از ما نمی دانیم که همان پیچ ارشمیدس ایده اولیه برای ساخت بالابرها بود. این پیچ که با دست عمل می کرد، قادر بود با نیرویی که توسط دست ها به آن وارد میشد آب را از دل چاه یا انسان را از عمق زمین به سطح زمین هدایت کند.
خیلی جالب است که حتی پیش از میلاد مسیح انسان ها توانستند به واسطه یک دانشمند با چنین دستگاهی آشنا شوند. با این وجود می توان گفت تاریخچه آسانسور به هزاران سال قبل باز می گردد. اجزای دیگری که در این بالابر از پیچ پشتیبانی می کردند، شامل چندین قرقره و کابل در اطراف سیم پیچ ها بود که به کمک یک اهرم به شکل موثری عمل می کرد.
اما مشکلی در استفاده از این دستگاه اختراع شده وجود داشت! برای کشیدن به سمت بالا نیروی بسیار زیادی نیاز بود؛ به همین دلیل فقط حیوانات وحشی و گلادیاتورها قدرت به حرکت در آوردن بالابر را داشتند.
ایده ساخت اولین آسانسور در دنیا
در سال 1743 میلادی، یعنی 280 سال پیش، اولین آسانسور در کشور فرانسه و در قصر پادشاه لویی شانزدهم راه اندازی شد. این آسانسور که در بیرون از کاخ نصب شده بود، افراد را از طبقه همکف به بالکن و بالعکس منتقل می کرد.
قطعات استفاده شده در این آسانسور شامل وزنه و چندین قرقره بود که توسط افرادی که خود پادشاه آن ها را معین کرده بود، به سمت بالا و پایین حرکت می کرد.
البته تاریخچه آسانسور یا این وسیله حمل و نقل تنها به همین جا ختم نمی شود. بشر به واسطه نیازهای اولیه خود، یعنی نیاز به زغال سنگ، چوب و هر نوع مواد خام دیگر، به فکر گسترش و توسعه آسانسور افتاد تا اینکه آسانسور کابلی به شیوه ای جدید اختراع شد. این آسانسور ها بر گرفته از “ماشین اتوود” بودند.
جورج اتوود، ریاضی دان و فیزیکدان اهل انگلستان را می توان بنیان گذار و طراح آسانسور دانست. ماشین اتوود شامل دو وزنه متصل به یک نخ بود که روی قرقره ها حرکت و بالا و پایین می رفت. همین ایده، ارائه کننده طرح اولیه برای اختراع آسانسور بود که بسیار هم موثر واقع شد.
انقلاب صنعتی ساخت آسانسور چه زمانی بود؟
در قرن 19 میلادی، آسانسورها با نیروی بخار کار می کردند، یعنی دیگر خبری از نیروی انسانی برای به حرکت در آوردن اهرم ها نبود. این خودش پیشرفت بزرگی برای تاریخچه آسانسور محسوب میشد.
در سال 1800 میلادی، با شروع تولید فولاد، انقلاب عظیمی در ساخت ساختمان های چندین طبقه و آسمان خراش ها ایجاد شد. از آن به بعد اسکلت ساختمان ها دیگر از چوب نبود و فلز جای آن را گرفت. اما ساختن همچین آسمان خراش هایی بدون داشتن وسیله ای برای حمل و نقل عمودی ممکن نبود. در این زمان نقش آسانسور در رشد صنعت ساختمان سازی و شهر سازی پر رنگ تر شد و همه متوجه شدند که اگر اختراعی به نام آسانسور نبود، قطعاً این ساختمان ها قابل استفاده نبودند.
در سال 1823 میلادی، آسانسور به حیطه گردشگری هم راه پیدا کرد! یک اتاق صعود توسط دو معمار انگلیسی در لندن ساخته شد که با نیروی بخار حرکت می کرد. این اتاق، گردشگران را تا ارتفاع زیادی بالا می برد، به طوریکه می توانستند منظره ای زیبا و بی نظیر از شهر را ببینند. اما خطری گردشگران را تهدید می کرد و آن هم عدم امنیت آسانسور دیگ بخار بود که امکان سقوطش بسیاز زیاد بود ؛ پس نباید برای حمل و نقل و جابجایی افراد استفاده میشد!
در سال 1852، الیشا اوتیس، آسانسور ایمنی را به تاریخچه آسانسور ها اضافه و آن را معرفی کرد. این دستگاه در صورت قطع شدن کابل سقوط نمی کرد. دو سال بعد، در نمایشگاهی در کاخ کریستال نیویورک، نمایش مرگباری را اجرا کرد تا سیستم ایمنی آسانسور خود را به رخ جهان بکشد! این اختراع باعث شد تا آسانسورهای کابلی که به دلیل عدم ایمنی قادر به حمل انسان ها نبودند، ایمن شوند. این امنیت سبب نصب و راه اندازی اولین آسانسور مسافربری در تاریخ 23 مارس 1857 در هتل برادوی نیویورک شد که توانایی تحمل وزن تا 450 کیلوگرم را داشت و می توانست با سرعت 12 متر بر دقیقه حرکت کند.
18 سال بعد، یعنی در سال 1870، اولین آسانسور الکتریکی توسط “ورنر فون سیمنز” در آلمان ساخته و راه اندازی شد. این مدل در مقایسه با آسانسور هیدرولیکی و دیگ بخار سرعت بالاتری داشت و امکان حمل و نقل و جابجایی بارهای سنگین تر توسط آن وجود داشت. با گذشت زمان، شستی های طبقه، سیستم باز شدن اتومات درب و امکانات دیگر برای راحتی مسافران در آسانسور ها ایجاد شد.
تاریخچه آسانسور در ایران
طبق گفته بسیاری از افراد، تاریخچه آسانسور در ایران به دوره پادشاهی ناصر الدین شاه باز می گردد. زمانی که ناصر الدین شاه به خارج از کشور سفر می کند، با چنین دستگاهی مواجه می شود که مسافران را جابجا میکرد. پس از بازگشت از سفر دستور نصب آن را در کاخ گلستان می دهد.
در دوره پادشاهی احمد شاه نیز، آسانسوری در پالایشگاه آبادان نصب و راه اندازی شد. البته امروزه دیگر هیچ اثری از این آسانسور ها نیست؛ به همین دلیل مدرک محکمی برای اثبات اینکه آیا واقعاً در آن زمان از آسانسور استفاده میشد یا نه وجود ندارد!
اگر از گفته های بدون مدرک مبنی بر وجود آسانسور در زمان پادشاهی ناصر الدن شاه و احمد شاه گذر کنیم، باید گفت اولین دستگاه حمل و نقل عمودی در ساختمان های زمان پهلوی نصب شد که بسیاری از آن ها توسط کارشناسان خارجی و به کمک متخصصین ایرانی نصب و راه اندازی شد. این نمونه ها در ساختمان های اطراف میدان امام خمینی تهران مانند باشگاه افسران ستاد ارتش و کتابخانه ملی وجود دارد که اکنون هم قابل مشاهده است.
سری اول حمل و نقل عمودی در ساختمان های بیش از 3 طبقه در دوران رضا خان پهلوی ساخته شد و آپارتمان سازی به شکل امروزی در زمان محمد رضا شاه پهلوی از 1335 آغاز شد. می توان سال 1335 به بعد را دوران رشد صنعت آسانسور در ایران دانست.
